„ naprawy świata” i „odnowy życia” znajdują osoby, na których słowa te robią wrażenie i oddziałują na ich dotychczasowe życie, a w konsekwencji degradują psychikę. Chcą oni jeszcze raz przeżyć doświadczenie swego narodzenia, a z drugiej strony - pokonać strach przed niewiadomą, jaką niesie śmierć.

W celu ochrony dzieci i młodzieży przed sektami należy:

-          udzielać pełnych informacji o zagrożeniach w planach wychowawczych,

-          rozwijać zajęcia pozalekcyjne,

-          uatrakcyjniać w twórczy i aktywny sposób formy spędzania wolnego czasu,

-          propagować wzorce prorodzinne w sferze psychologicznej, społecznej i ekonomicznej.

Trudno dziwić się członkom sekt, na każdym kroku, bowiem: w telewizji, w świecie muzyki czy gier komputerowych młodzi ludzie stykają się z powrotem do życia. Większość współczesnych gier komputerowych opiera się na zabijaniu przeciwnika. Jeżeli to się jednak nie uda, to nic straconego, bo przecież mamy do dyspozycji zazwyczaj trzy „nowe życia” i możemy skutecznie zwalczyć wroga, zanim na ekranie pojawi się napis GAME OVER. W grach komputerowych nie istnieją żadne kary za zabijanie, tylko premie. W filmach telewizyjnych lub filmach wideo też się zabija. I tu nie pociąga to za sobą bólu, przerażenia ani wyrzutów sumienia. Śmierć uważana jest za największą atrakcję. Zabici bohaterowie ożywają dzięki klonowaniu elementów łańcucha DNA, gdy tak zdecydują scenarzyści. Śmierć medialna wsączyła w dziecięcą podświadomość poczucie swej relatywności, odwracalności, bezbolesności. Może, dlatego straciła swą naturalną grozę, stała się łatwa i widowiskowa. Lekarze japońscy i brytyjscy sygnalizowali występowanie epilepsji (padaczki) u uporczywie uprawiających gry komputerowe.

Jednak szczególne zagrożenie dla psychiki dzieci występuje wtedy, gdy oglądają one filmy obfitujące w brutalne sceny - a im wcześniej się to dzieje tym głębiej zakorzeniają się one w psychice jako należące do pierwszych przeżyć. W wyniku tego dzieci staja się agresywne - biją się, gryzą, kopią - uczą się przemocy.

 Również filmy dostarczają wielu sytuacji, które wypaczają zdrowe spojrzenie na problem picia alkoholu. Zanurzone w mydlanej pianie gwiazdy Hollywoodu wychylają kolejne kielichy szampana. Częstą przyczyną picia alkoholu przez młodzież jest czerpanie wzorów z rodziców i starszych znajomych. Ciekawość i łatwy dostęp do alkoholu powoduje, że część nastolatków okazuje tym sposobem swą dojrzałość i dorosłość. Następnie wywiera presję na swoich kolegów, wskazując, że jest to bunt wobec otaczającego świata, sposób na nieśmiałość i zwiększenie pewności siebie, dodanie odwagi oraz wyzbycie się kłopotów. Grupa młodzieży popisując się piciem alkoholu traktuje to w formie zabawy i luzu.  Środowisko młodzieżowe nie jest wolne od pokus związanych z kieliszkiem. Dane dla Polski mówią, że ponad 50% uczniów szkół podstawowych próbuje alkoholu. Kumple namawiają, wstyd odmówić, bo argumentacja mocna: „cóż z ciebie za mężczyzna”. Jedni potrafią zrezygnować, inni nie. Bardziej narażeni według psychologów są ci, którzy często w domach obserwują spożywanie alkoholu i jest to dla nich zjawiskiem „normalnym”. Według lekarzy młody organizm uzależnia się znacznie szybciej niż dorosły. Dlatego niezwykle istotne jest niedopuszczenie do powstania tej choroby. Alkohol wprowadzony do młodego organizmu powoduje zahamowanie wzrostu, osłabienie pamięci, zaburzenia w pracy serca, uszkodzenia wątroby, zaburzenia w logicznym myśleniu. Stąd się biorą bójki, połamane ławki, przystanki i inne akty wandalizmu.

W celu ograniczenia możliwości picia alkoholu przez młode osoby należy:

-          być dla dziecka wzorem do naśladowania,

-          uczyć dziecko sztuki odmawiania,

-          często rozmawiać z dzieckiem, zwłaszcza zaś o jego problemach,

-          udzielać dziecku wsparcia i porady, szczególnie w sytuacjach trudnych.

Kolejnym problemem zagrażającym współczesnej młodzieży jest problem narkomanii. Najczęstszą przyczyną próbowania narkotyków jest ciekawość, moda, identyfikacja z idolami, bunt, negacja i przekora wobec świata dorosłych, niepowodzenia oraz pośrednio presja grupy. Częstsze ich używanie prowadzące do uzależnienia wynika z konfliktów rodzinnych, nudy i braku zainteresowań, zbyt dużym wymaganiom i wygórowanej ambicji rodziców wobec dzieci oraz chęci wzmacniania poziomu przyjemności. Sprzyja temu dostępność i łatwość pozyskiwania narkotyku. Nawet jego jednorazowe zażycie stanowi poważne niebezpieczeństwo dla zdrowia, a nawet życia. Jeżeli sięga się po raz drugi lub trzeci może to być początek końca. Początkujący narkoman uważa, że w każdej chwili może przestać „brać”. Wtedy pojawiają się bóle stawów, mięśni, wymioty, silny niepokój, osłabienie. I wtedy sięga kolejny raz, aby zlikwidować te dolegliwości. I tak koło się zamyka. W końcu prowadzi to do osłabienia pamięci, zaburzeń w pracy serca, uszkodzeń wątroby, zaburzeń w logicznym myśleniu, zaburzeń psychicznych od euforii do apatii, agresji.

Jaka jest, zatem rola nas, nauczycieli, aby nie dopuścić do takiej degradacji umysłów? Może trzeba głośno zaprzeczać zasłyszanym przejawom ludzkiej głupoty? Może zaproponować młodym stosowne zajęcia, twórcze dla umysłu i ciała, w które mogliby się zaangażować? Uczniowie często sami szukają takich zajęć. Chłopcom, a niejednokrotnie również dziewczętom, imponują na przykład kursy karate uczące wschodnich sztuk walki, możliwości samoobrony, a także doskonalące sylwetkę. Czy jednak wiemy, że nie zawsze te spotkania mają na celu jedynie rozwój fizyczny? Dodatkowe elementy treningów pobudzają również sferę duchową, aby zachować harmonię między ciałem a duszą. Prowadzący spotkania „mistrz” powoli wprowadza dodatkowe elementy szkolenia, by jego uczniowie lepiej się mogli rozwijać. Wyjaśnia im, jak powinny wyglądać relacje z najbliższymi, rodziną, przyjaciółmi, daje również odpowiedzi na nurtujące pytania, a tym samym wprowadza swoje poglądy i przekonania. Z biegiem czasu treningi stają się sprawą uboczną, a najważniejsze jest szkolenie duchowe, wyrabianie silnej woli, posłuszeństwa. Zastanówmy się, zatem, czym ten człowiek przyciągnął tak wielu ludzi do siebie? Czy nas, nauczycieli, nie stać na takie działanie? Czy próbowaliśmy zachęcić uczniów choćby do poznania naszych poglądów, czy wzbudzaliśmy dyskusję, pozwalając młodym na wypowiedzenie się? Ilu wychowanków i kiedy otworzyło przed nami swoje serce i podzieliło się z nami swymi problemami? Ilu uczniów wyprowadziliśmy z życiowych opresji? Co takiego ma ów „mistrz”, że młodzież wierzy tak bardzo jego słowom? Z pewnością jest konsekwentny, robi dokładnie to, co mówi. Jednocześnie w swych stwierdzeniach wskazuje brak konsekwencji u innych: nauczycieli, rodziców, kolegów. Ma też jeszcze inną, wielką zaletę: wszystkie swoje przekonania wpaja w sposób bardzo dyskretny.

Wielkim niebezpieczeństwem ostatnich czasów jest też muzyka. To prawda, że pomaga ona się odprężyć w ciężkich chwilach, działa uspokajająco, lub po prostu jej słuchanie sprawia ogromną przyjemność. Zauważmy jednak, że ma ona wpływ na ludzkie życie, przede wszystkim - życie młodzieży. Nie trzeba się uciekać do wymyślnych przykładów, aby poprzeć to stwierdzenie. Wystarczy spojrzeć na ulicę, gdzie, co druga młoda osoba ma walkmana, a szyby przejeżdżających samochodów aż drżą od głośnej muzyki. Trzeba jednak podchodzić do tego zjawiska z roztropnością. Cóż, bowiem wart byłby film, gdyby nie towarzyszyła mu ścieżka dźwiękowa, lub, czym byłoby wesołe miasteczko, gdybyśmy nie mogli usłyszeć tam radosnych dźwięków? Istotne jest, aby dokonywać umiejętnej selekcji tego, czego słuchamy, a czasami nawet świadomie rezygnować z muzyki na rzecz spokoju i refleksji. Ważną sprawą jest też właściwy dobór odpowiednich wykonawców. Obecnie rynek zalewają zespoły oferujące oprócz piosenek również własną ideologię. W muzyce świeckiej dominują takie tematy, jak miłość, przyjaźń, szczęście, radość. Nie brak jednak piosenek o przemocy, seksie, zabójstwach i nienawiści. Z przykrością należy stwierdzić, że tych drugich jest o wiele więcej. Z pozoru wydaje się, że są to nieszkodliwe metafory niewpływające na młodzieńczą psychikę. Jednak pytając młodych o rodzaj słuchanej muzyki, możemy dostrzec jej silne powiązanie z ich charakterem. Ogromne kontrowersje wzbudzają również słowa piosenek, które nawiązują do okultyzmu, zawierają liczne wulgaryzmy. Zwróćmy uwagę, jak wielkie niebezpieczeństwo czyha na każdego młodego człowieka. Może warto byłoby się zainteresować tym, jakiej muzyki słuchają nasi wychowankowie, czy nie ma ona destrukcyjnego wpływu na ich psychikę. Może we wspólnych rozmowach należałoby poruszyć temat zależności między słuchaną muzyką a coraz bardziej rozprzestrzeniającą się agresją w naszych szkołach.

Kolejnym problemem dręczącym współczesną młodzież jest zjawisko nikotynizmu. Badania przeprowadzone przez Państwowy Zakład Higieny wskazują, że pierwsze próby palenia tytoniu podejmują chłopcy już w wieku ok. 7 – 8 roku życia oraz dziewczęta w wieku ok. 12 – 13 lat życia. Regularnie pali około 15% chłopców i 3% dziewcząt w wieku 14 lat oraz 32% chłopców i 16% dziewcząt w wieku 16 lat. Większość przyczyn palenia jest podobna do przyczyn picia alkoholu. Największą rolę w przypadku młodzieży odgrywa chęć podkreślenia dorosłości, zaimponowania kolegom lub naśladowanie swoich idoli. Słabsza część młodzieży rozpoczyna palenie z braku umiejętności odmówienia lub z obawy przed odrzuceniem przez grupę. Skutkiem palenia tytoniu najczęściej jest uzależnienie od nikotyny poprzez silną potrzebę doznawania przyjemności, co powoduje trudności w ilościowym kontrolowaniu oraz stałe używanie papierosów, pomimo grożących szkodliwych następstw, takich jak: zawały serca, nadciśnienie tętnicze, rak płuc i dróg oddechowych, rozedma płuc, nieżyt oskrzeli, zwiększona podatność na infekcje i inne.

Zapobieganie i ograniczanie możliwości palenia papierosów następuje poprzez:

-          zwiększenie ogólnej edukacji z uwzględnieniem skutków palenia,

-          wskazywanie na negatywne aspekty palenia, np. przykry oddech, nieprzyjemny zapach ubrania, żółte zęby,

-          uczenie dzieci sztuki odmawiania,

-          wskazywanie dzieciom dobrych przykładów z otoczenia.

                Jednym z zagrożeń płynących ze współczesnej cywilizacji dotykających głównie dziewczęta w wieku 15 – 20 lat jest lęk przed utyciem i nienaturalna chęć bycia szczupłą. Chorobliwy sposób na poprawienie niedoskonałych kształtów swojego ciała może prowadzić do powstawania zaburzeń w odżywianiu, których skutkiem mogą być poważne powikłania a nawet śmierć.

Anoreksja, czyli psychicznie uwarunkowany wstręt do jedzenia charakteryzuje się znacznym wychudzeniem. Waga ciała jest co najmniej o 15% niższa niż normalna. Osoby chore na anoreksję odczuwają lęk przed przybraniem na wadze. Skutkiem mogą być choroby infekcyjne, zatrzymanie menstruacji, niedokrwistość.

Bulimia to zaburzenia odżywiania polegające na stosowaniu specjalnych diet, intensywnych ćwiczeń lub środków przeczyszczających  w celu kontroli swojej wagi. Skutkiem jest prowokowanie wymiotów i odwodnienie organizmu. Objawami są bóle gardła, skurcze mięśni, niedokrwistość oraz zaburzenia miesiączkowania i zawały serca.

Depresje na skutek skomplikowania się sytuacji życiowej lub choroby są głównymi przyczynami myśli samobójczych. Najczęstszym powodem tak drastycznych decyzji są pierwsze niepowodzenia życiowe, stresy w szkole,  kłopoty w domu, samotność, brak zrozumienia ze strony dorosłych, poczucie zagrożenia. Rocznie ponad 5000 osób świadomie próbuje odebrać sobie życie. Spośród nich około 5% stanowią dzieci. Przyszłego młodego samobójcę można poznać po specyficznych cechach osobowości, do których należy skrytość, brak pewności siebie, tendencja do wycofywania się, wyizolowywanie się, bardzo niska samoocena, brak akceptacji samego siebie, impulsywność. Osoby te, a w szczególności dzieci potrzebują przede wszystkim wsparcia ze strony rodziców, opiekunów, wychowawców, nauczycieli. Przeciwdziałaniem pojawianiu się zachowań depresyjnych jest tworzenie atmosfery ciepła, zrozumienia i akceptacji. 

Biorąc pod uwagę te oraz wiele innych niebezpieczeństw wywierających piętno na psychikę współczesnej młodzieży, powinniśmy sobie uświadomić, jak wielką rolę odgrywa nasz autorytet i zaangażowanie w kształtowanie naszych podopiecznych. Naszym zadaniem powinno być uświadamianie młodych i dawanie im odpowiednich wzorów. Jeżeli zauważymy zmianę zachowania u dziecka, postarajmy się ze spokojem odnaleźć jej przyczynę. Zaproponujmy mu przyjaźń i zaufanie.  Postarajmy się nadać kierunek jego rozproszonym myślom, tak aby wychowanek sam zrozumiał swój błąd i zawrócił z błędnej drogi. To trudne zadanie, które stoi dziś przed każdym pedagogiem. Nie możemy jednak udawać, że go nie dostrzegamy, nie możemy pozostawiać bez pomocy naszych uczniów i wychowanków.

                                                                   Opracowała

                                                                              mgr Renata Ciosek

W wyniku rozwoju mass mediów współczesny młody człowiek bombardowany jest przeróżnymi informacjami i wartościami z różnych kręgów kulturowych, religijnych i cywilizacyjnych świata. Nie zawsze są one zgodne. Można powiedzieć, że przerost wiedzy skazał współczesnego człowieka na skok w wzburzony ocean wartości i jedyny spór, który warto toczyć to spór o człowieka.
Środki masowego przekazu stają się coraz potężniejszymi instytucjami wychowawczymi, oddziałującymi na postawy dzieci znacznie silniej niż wzory i modele przekazywane w tradycyjny sposób przez rodziców, wychowawców w przedszkolach, nauczycieli w szkołach. Ciekawa i atrakcyjna forma przekazu treści za pomocą technicznych środków powoduje, że proces przyjmowania wiadomości jest przyjemny, dokonuje się najczęściej okazjonalnie i mimowolnie. Ważne jest jednak, co przekazuje się za pomocą techniki. Rzeczywistość techniczno-medialna jest dla dziecka bardzo atrakcyjna, ale też i zaborcza. Potrafi zawładnąć czasem, zdezorganizować życie, podporządkować sobie inne czynności, ale także rozbudzić pragnienia, chęć posiadania, pozostawiając na uboczu wartości ludzkiego trudu i poświęcenia. Niebezpieczeństwa tego rodzaju szczególnie dotyczą dzieci, które nie potrafią samodzielnie panować nad światem techniki, wybierać, wartościować i oceniać przekazywanych im informacji.
Różnie formułowane zarzuty pod adresem środków masowego przekazu w skali globalnej można ująć najkrócej w trzech punktach:
1. Prezentowanie rzeczywistości w krzywym zwierciadle – kreowanie fałszywej rzeczywistości, wyolbrzymianie obrazu patologii społecznej, nadmierne eksponowanie scen gwałtu, przemocy i seksualizmu, przy jedoczesnym braku gruntownej analizy społecznej sytuacji i przekonywujących przykładów zapobiegania zjawiskom negatywnym.
2. Upowszechnianie i utrwalenie konsumpcyjnego stylu życia w wyniku prymatu w treściach wartości materialnych, zawężenie pojęcia sukcesu głównie do sfery zamożności, rozrywki.
3. Pogłębiający się proces dekulturyzacji jako wynik procesu globalizacji odbioru treści i obniżenie poziomu artystycznego poprzez dominację standardów kultury popularnej.
Najbardziej niepokojące jest kreowanie fałszywej rzeczywistości. Za szczególnie szkodliwe wychowawczo uznawane są sceny przemocy i okrucieństwa, które niepokoiły pedagogów od bardzo dawna. Protest przeciwko nim w wielu krajach zdaje się wskazywać na renesans teorii uczenia się z ekranu. Wszelkie jednak zabiegi zmierzające do ograniczenia takich scen i wyeliminowania treści aspołecznych przez wprowadzenie swoistej cenzury moralnej nie przynoszą pozytywnych rezultatów.
Dzisiejsze społeczeństwo owładnięte ideą przekazu informacji jest narażone na niebezpieczeństwo manipulacji i sterowania. Rzeczywistość już nie tylko społeczna, ale i globalna coraz bardziej uzależniona jest od mass mediów. Niesie to ze sobą pewne zagrożenia tkwiące w nastawieniu konsumpcyjnym, pewnej bezkrytyczności w przyjmowaniu tego, co przynoszą media, a szczególnie radio, telewizja, prasa i Internet. Rzeczywistość społeczna zaczyna kształtować się na modłę tej, która jest ukazywana w mass mediach. Do społecznej świadomości zaczynają przenikać treści negatywne. Czasem intencje autora informacji są odmienne od intencji komunikowania masowego, będącego pod wpływem właściciela medium lub grupy nacisku, może nią być także społeczeństwo.
Media często zabierają odbiorcom czas, który mogliby przeznaczyć na sprawy rodzinne, wypoczynek, relaks lub korzystanie z innych form kontaktu z kulturą.
Telewizja i inne media cieszą się wśród dzieci i ich rodziców ogromną popularnością, poświęca się im codziennie znaczną ilość czasu, co nie pozostaje bez określonych skutków dla życia rodziny i jej członków.
Telewizja niewłaściwie „używana” przez członków rodziny może stwarzać poważne zagrożenia dla jej funkcjonowania, dla procesu wychowania dziecka w rodzinie.
Telewizja i inne media (TV satelitarna, kablowa, wideo) mogą:
• dezorganizować dzień,
• dezorganizować rodzinę,
• zastępować rodziców w pełnieniu przez nich funkcji opiekuńczo-wychowawczych.
Nieracjonalny zakres kontaktów członków rodziny z mediami, a więc codzienny, wielogodzinny, bierny odbiór programów telewizji krajowej, satelitarnej, kablowej, kaset wideo prowadzi do zakłócenia struktury czasu czynności dnia, wywołuje ograniczenie lub redukcję czasu na czynności biologiczno-higieniczne (np. sen nocny), obowiązkowe (nauka szkolna, praca zawodowa, na rzecz domu itp.), czasu wolnego. Groźne z punktu widzenia wychowawczego są sygnały mówiące o tym, że nieracjonalne korzystanie z telewizji i innych mediów ogranicza czas na rozmowy rodzinne, bezpośrednie kontakty rodziców z dziećmi, wspólne spacery, wyjazdy, zajęcia i zabawy sportowe.
Badania prowadzone w Polsce i na świecie wykazują, że telewizja i inne nowe media posiadają siłę podporządkowania sobie struktury budżetu czynności dnia, wprowadzając trwałe zmiany w jego organizacji poprzez m. in. redukcję czasu lub wyeliminowanie takich czynności, jak: nauka szkolna w domu, kontakty z rówieśnikami, czytelnictwo książek, czasopism, słuchanie audycji radiowych, chodzenie do kina, teatru, co prowadzić może do zubożenia czasu wolnego przez członków rodziny. Koncentrowanie się rodziny wyłącznie na telewizji powoduje zubożenie życia duchowego rodziny, osłabienie więzi emocjonalnej, ma niekorzystny wpływ na atmosferę wychowawczą.
Przedkładanie oglądania telewizji nad inne formy wykorzystania czasu wolnego może w konsekwencji prowadzić do minimalizacji zajęć o charakterze kreatywnym, sportowo – turystycznym , do ograniczenia uczestnictwa w kulturze, w spotkaniach towarzyskich, spowodować izolację od innych grup społecznych.
Wskaźnikiem określającym dezintegrację rodziny, wywołaną niewłaściwym korzystaniem przez domowników z telewizji i innych mediów, jest brak lub zanikanie więzi psychicznej między nimi. Oznacza to, że nie przejawiają oni chęci wspólnego np. oglądania programów telewizyjnych, nie łączą ich zainteresowania określoną tematyką, motywy odbioru. Członkowie rodziny nie porozumiewają się między sobą: słowem, mimiką, gestem w czasie emisji programu i nie rozmawiają po jego obejrzeniu. Dzieci w tych rodzinach najczęściej posługują się pilotem bez żadnych ograniczeń, pozostawione bez kontroli i opieki ze strony dorosłych. Niezgodność poglądów między członkami rodziny dotyczących tematyki, czasu emisji programu bywa przyczyną licznych nieporozumień. Poza tym stosowanie przez rodziców niewłaściwych kryteriów oceny programów telewizyjnych, narzucanie dzieciom określonych pozycji programowych, brak konsekwencji i jednomyślności między rodzicami, jeśli chodzi o korzystanie przez dzieci z telewizji, prowadzić może w konsekwencji do dezintegracji rodziny.
Nieracjonalne korzystanie z telewizji i innych mediów w rodzinie może zakłócić i utrudnić wychowanie dziecka na skutek przejęcia przez media wielu funkcji opiekuńczo-wychowawczych. Pełnią one rolę tzw. „elektronicznej” niańki w opiece nad dzieckiem, zastępują rodziców w przekazywaniu wiedzy o świecie, w opowiadaniu historyjek, bajek, w czytaniu książek, w rozmawianiu z nim na różne tematy, zastępują spędzanie czasu wolnego poza domem. W wielu rodzinach obserwuje się wyraźną tendencję do przedkładania oglądania telewizji nad kontakt z dzieckiem. Konsekwencje takiego postępowania rodziców mogą okazać się niebezpieczne dla przyszłych kontaktów interpersonalnych, emocjonalnych między członkami rodziny. Zagrożenia, jakie wywołuje telewizja i inne media, są przede wszystkim skutkiem określonych zachowań członków rodziny związanych z korzystaniem z mediów.
Nieprawidłowy zakres kontaktów dziecka z telewizją przejawiający się m.in. w przeznaczaniu jej bardzo dużo czasu każdego dnia, w oglądaniu programów w późnych porach, wieczorem, w nocy, w preferowaniu programów dla dorosłych, obfitujących w sceny przemocy, prowadzić może, jak wykazują badania w Polsce i zagranicą do bardzo niebezpiecznych i groźnych dla prawidłowego rozwoju dziecka skutków. Przejawiają się one w nieprawidłowym rozwoju fizycznym dziecka, w zakłóceniu i niekorzystnych zmianach w sferze poznawczej, emocjonalnej i motywacyjnej osobowości dziecka.
Codzienny wielogodzinny kontakt dzieci z telewizją, magnetowidem, komputerem budzi niepokój głównie lekarzy: okulistów, neurologów, ortopedów. Zauważają oni związek jaki zachodzi pomiędzy występującymi chorobami u dzieci (wzroku, układu kostnego, nerwowego, alergie) a nieracjonalnym korzystaniem przez nich z mass mediów. Możliwość oglądania przez dzieci programów nie tylko telewizji krajowej, ale również satelitarnej, kablowej, kaset video, spędzanie czasu przy grach komputerowych, spowodowało, że szklany ekran telewizyjny zaczął pełnić szereg nowych funkcji, nie tylko odbioru, ale także nagrywania, przechowywania, odtwarzania, tworzenia nowych programów. Nic więc dziwnego, że coraz więcej czasu każdego dnia poświęcają dzieci tym czynnościom. Czas spędzany przed ekranem przez małych odbiorców – jak wskazują liczne badania przeprowadzone na świecie, nie wykazuje tendencji spadkowej, lecz odwrotnie, wzrasta.
Inny obszar zagrożeń i destrukcji dotyczy poznawczej sfery osobowości dziecka. Coraz więcej bodźców płynących ze szklanego ekranu bombarduje małego odbiorcę, wywołując niekorzystne zmiany w jego psychice. Lawina docierających informacji do dziecka sprawia, że często nie potrafi ono rozróżnić co jest ważne a co drugorzędne, co jest fikcją a co rzeczywistością. Zdarza się, że percepcja obrazów odbieranych przez małych odbiorców jest płytka, pobieżna, co prowadzić może do kształtowania „wygodnej” postawy w odbiorze, nie wymagającej wysiłku intelektualnego. Dlatego, jeżeli programy nie zawierają specjalnych treści pobudzających aktywność można sądzić, że elektroniczne media sprzyjają bierności i lenistwu intelektualnemu. Zwraca się również uwagę na pewne charakterystyczne cechy myślenia, słownictwa, jakie kształtowane są pod wpływem częstego wielogodzinnego kontaktu z mass mediami. Myślenie dziecka przebiega najczęściej wtedy poprzez skojarzenia szybkie, podawane im w gotowej postaci. Rozleniwione intelektualnie w ten sposób dziecko odzwyczaja się od potrzeby koncentracji uwagi, samodzielności myślenia, refleksji nad treścią przekazów.
Przemoc i agresja, coraz bardziej zauważalne w naszym życiu społecznym, wypełniają również telewizyjne ekrany. Serwisy informacyjne każdego dnia przynoszą wciąż nowe wiadomości o gwałtach i zbrodniach, w których uczestniczą coraz młodsi przestępcy.
W ocenie wielu specjalistów wiedza o istnieniu przemocy w społeczeństwie jest elementem wiedzy o rzeczywistości, ale nadreprezentacja przemocy w telewizji powoduje wypaczenie tej wiedzy. Badania tego problemu wykazały, że dzieci naśladują zachowania agresywne oglądane w filmach, rozwijają je i uogólniają na inne sytuacje, a wpływ ten jest trwały. Literatura światowa, oparta na licznych eksperymentach, dowiodła, że telewizja ma znaczny wpływ na kształtowanie postawy agresywnej. Oddziaływanie telewizyjnych scen przemocy i destrukcji jest tym silniejsze, im bardziej programy są nasycone obrazami przemocy.
Niebezpieczne dla rozwoju dziecka jest przekazywanie na planach bliskich scen walki za pomocą noży, szabli, atak dzikich zwierząt, masakry wojenne, krwawe bójki. Mogą wywołać one u dzieci stany lękowe, uczucia strachu, przerażenia, lęki nocne, koszmary senne, obawę przed agresją ze strony innych osób, bóle głowy, brak apetytu, bezsenność. Silne pobudzenie emocjonalne występuje przez pewien okres czasu oglądania scen grozy, przemocy, jednak na skutek ciągłego, wielokrotnego oglądania przez to dziecko tych scen następuje zobojętnienie, brak reakcji. Prowadzone badania pokazały, że dzieci oglądające filmy o treści agresywnej reagowały mniej emocjonalnie niż dzieci oglądające filmy o innych treściach.
Adam Krzemiński ustalił listę pięciu aspektów „przemocy medialnej”:
1. Coraz więcej dzieci ma swój telewizor i wideo, co przekreśla w praktyce wszelkie ustawy o ochronie młodzieży. Nie ma takiego filmu, którego dzieci nie mogłyby obejrzeć na kasecie, w dodatku kasety są nieograniczonymi multiplikatorami, jedną kasetę może obejrzeć cała grupa dzieci, cofać i oglądać poszczególne fragmenty w zwolnionym tempie;
2. Oddziaływanie przemocy, seksu i horroru jest spotęgowane coraz bardziej doskonałą charakteryzacją i wyrafinowaną techniką trikową, która umożliwia pokazywanie ćwiartowania, palenia i rozrywania żywych ludzi, wypływania wnętrzności;
3. „Liberalizacja” telewizji poprzez prywatyzację i udostępnienie jej „przemysłowi przemocy” stworzyła nowe pola konkurencji rynkowej;
4. Uprymitywnienie oraz upowszechnienie przemocy w masowej produkcji kaset. Scenarzyści i reżyserzy nie starają się nawet związać jakiejś akcji, zadowalają się zestawieniem kolejnych scen tortur, napadów, przemocy, które rozgrywają się wszędzie, w autobusie, w szkole, na ulicy, pokazując widzowi, że i jego w każdej chwili może to spotkać;
5. „Przemysł przemocy” przerzucił się w ostatnich latach na gry komputerowe i telewizyjne, nie przejawiając żadnych skrupułów w prezentacji najbardziej brutalnych aktów barbarzyństwa.
W grach komputerowych powszechnie używanych przez młodzież głównie się zabija. Śmierć w grze nie boli i nie pociąga żadnych konsekwencji. Odwrotnie – zabijając przeciwników można zyskać „nowe życie”, by móc grać dalej, i zabijać. W grach komputerowych nie istnieją żadne kary za zabijanie, tylko premie. W filmach telewizyjnych lub filmach wideo też się zabija. I tu nie pociąga to za sobą bólu, przerażenia ani wyrzutów sumienia. Śmierć uważana jest za największą atrakcję. Gdy jej w filmie brak, telewidzowie narzekają: nuda, nic się nie dzieje. Śmierć nie ma tutaj charakteru ostatecznego. Zabici bohaterowie ożywają dzięki klonowaniu elementów łańcucha DNA, gdy tak zdecydują scenarzyści. Śmierć medialna wsączyła w naszą podświadomość poczucie swej relatywności, odwracalności, bezbolesności. Może dlatego straciła swą naturalną grozę, stała się łatwa i widowiskowo atrakcyjna, zyskała nawet wymiar przygodowy.
Młodzi miłośnicy filmów i komputerów nie mają wyraźnej hierarchii emocjonalnej, a tym bardziej wyznaczonych w psychice granic, poza które nie można się posunąć. Muszą polegać na swoim instynkcie i wrodzonej umiejętności rozróżniania dobra i zła. Jeżeli jednak instynkt nie zadziała lub na skutek osobistych lub rodzinnych ułomności został wykrzywiony, nic ich nie chroni przed popełnieniem przestępstwa, a nawet zbrodni. To może być jednym z powodów obserwowanej agresji na ulicy, na meczach piłkarskich i w szkołach.
• Przemoc od początku powstania telewizji jest przedmiotem szerokich zainteresowań badaczy, podejmujących próbę wyjaśnienia przyczyn, mechanizmów oddziaływania na odbiorcę scen grozy i okrucieństwa. Najbardziej znane są dwa stanowiska. Pierwsze mówiące, że przemoc telewizyjna powstaje w ścisłym związku z agresją u dziecka, odwołuje się do psychologicznej teorii uczenia się z ekranu, drugie nie dostrzega tego rodzaju związków i przyjmując za punkt wyjścia teorię odreagowania Freuda, upatruje w filmach o tej tematyce uwalnianie się dziecka od agresji w sposób pośredni.
Fascynacja dzieci i młodzieży komputerami, telewizją i filmem wideo związana jest ściśle z zachodzącymi w kulturze i oświacie przewartościowaniami, związanymi ze zmierzchem dominacji kultury słowa na rzecz kultury obrazu. Dzieci i młodzież chętniej czytają komunikaty na monitorze komputera (lub w telegazecie) niż teksty tradycyjne w książkach. Druk to przecież medium proste, które nie powinno zostać zastąpione całkowicie przez druk elektroniczny.
Rozpowszechnienie się mediów elektronicznych oznacza wzrost obcowania z rzeczywistością „zapośredniczoną”, a zmniejszenie obcowania „twarzą w twarz” z człowiekiem, przyrodą, dziełami kultury. Następnym niebezpieczeństwem, które niosą media, jest ich szybkość i zmienność. Media atakują nas nieprzerwanym strumieniem obrazów i dźwięków, są przeciwieństwem kontemplacji. Jednym z negatywnych zjawisk społecznych spowodowanych masowym wprowadzeniem do naszego życia technologii informacyjnej jest izolacja społeczna użytkownika komputera. Chodzi tutaj o lokalną izolację fizyczną użytkownika, będącego „sam na sam” z komputerem oraz izolację jego osobowości. Paradoksem jednak jest to, że odizolowany fizycznie od innych ludzi użytkownik komputera w tym samym czasie integruje się komunikacyjnie z oddalonymi od niego użytkownikami określonych technologii informatycznych – czyli pewne media komunikacyjne w intelektualnej wymianie informacji i wiedzy społecznie nas integrują, przy jednoczesnej relatywnie fizycznej i przestrzennej izolacji.
Niewłaściwie eksploatowany komputer może:
• ograniczać aktywność fizyczną, sprzyjać bezruchowi, a tym samym wadom postawy ciała, otyłości i zaburzeniom w pracy układów oddechowego oraz krążenia,
• przyczyniać się do pogorszenia wzroku oraz innych funkcji percepcyjnych,
• sprzyjać rozleniwieniu intelektualnemu i homogenizacji myślenia. Charakterystyczne dla „komputerowego stylu” pracy umysłowej jest bowiem przeskakiwanie z myśli na myśl, z informacji na informację, co z pewnością nie przyzwyczaja do smakowania myślenia i delektowania się tym aktem poznawania, dojrzewającym w radości i harmonii,
• być powodem zmęczenia psychicznego, rozdrażnienia wynikającego z braku możliwości rozładowania emocji, a także ospałości i apatii związanej z wytwarzaniem się wokół komputera niekorzystnego pola magnetycznego. Obserwuje się także trudności w zasypianiu oraz ogólne wyczerpanie systemu nerwowego,
• znacznie ograniczać kontakty międzyludzkie, rodzinne czy towarzyskie prowadząc do izolacji społecznej i samotności. Komputer traktowany jako substytut osoby jeszcze bardziej pogłębia patologiczny lęk przed człowiekiem. Tam, gdzie komputery przejmują rolę człowieka w zakresie podejmowania decyzji, koordynowania procesów produkcji i zarządzania, odczuwa się brak ciepłych, ludzkich kontaktów osobowych.

Komputer degraduje człowieka do roli dodatku do maszyny, co wyraźnie godzi w ludzką godność i stawia pod znakiem zapytania sensowność wydatkowania ludzkich sił. Faktem jest, że komputery podbiły świat i sprzeniewierzają się swoim twórcom. Należy zwrócić uwagę, że podobnie jak atom, niektóre produkty nauki i techniki mogą się wymknąć człowiekowi z rąk.
Komputery mogą powodować specyficzne uzależnienie od gier komputerowych, które psychiatrzy proponują traktować podobnie jak uzależnienie od alkoholu czy nikotyny. Uzależnione od ruchomych obrazków dzieci, które po kilkanaście godzin dziennie uderzają w klawisze komputera, charakteryzuje brak głębszych zainteresowań i samodzielności myślenia, a także wzrastanie w specyficznym klimacie rodzinnym, w którym nierzadko brakuje poszanowania pracy i rozwoju osobistego.
Przekaz internetowy jest w pełni niekontrolowany. Na nasze opinie usiłują mieć wpływ osoby o różnym stopniu kompetencji, często niekompetentne, a nawet niewiarygodne w związku z dużą anonimowością. Coraz częściej w Internecie pojawiają się wzory niejednoznaczne moralnie, a nawet negatywne. Zdecydowana większość wytworów upowszechniana przez Internet nie stawia pytań o sens życia, propagując wzory konsumpcyjne, przesycone erotyzmem. Jeśli docierają one do ludzi o ustalonym światopoglądzie, nie oddziałują negatywnie. Jednak dużą grupę odbiorców Internetu stanowią ludzie młodzi, bardzo młodzi i dzieci. Propagowanie zachowań dewiacyjnych w Internecie i w grach komputerowych prowadzi do znanych negatywnych skutków w psychice młodego pokolenia.
Dużym zagrożeniem ze strony mediów jest ukazywana w nich pornografia mająca negatywny wpływ na młodych odbiorców. Szeroko dostępna pornografia dociera często do przypadkowych odbiorców, którym narzuca obrazy, zanim zdołają temu zapobiec lub przeciwstawić się im. Taki narzucony kontakt z obrazami pornograficznymi lub z wyuzdanymi tekstami jest szczególnie deprawującą formą krzywdzenia dzieci i młodzieży. Można ją traktować jako formę przemocy seksualnej. Pornografia wywiera wpływ na dzieci i młodzież wykorzystując ich niewiedzę i niedojrzałość psychiczną. Kontakt z nią ma niszczący wpływ na ich psychikę, bo stawia je wobec doświadczeń przerastających ich zdolności adaptacyjne i dostarcza wzorców patologicznych zachowań .
Najpoważniejszym zagrożeniem wynikającym ze stosowania mediów jest nieumiejętność właściwego posługiwania się nimi. Brak zrozumienia, że są to wspaniałe, niemniej tylko narzędzia, prowadzi do poważnych i niebezpiecznych konsekwencji.
Najcięższym zarzutem stawianym mediom, jest zarzut kreowania świata wyobraźni konkurencyjnego wobec świata realnego. W konsekwencji czego, ludzie, nie zdając sobie z tego sprawy, coraz bardziej stają się mieszkańcami świata tworzonego przez media.
Nie powinniśmy odsuwać się od mediów elektronicznych, ale uczyć się właściwie je wykorzystywać oraz w miarę możliwości unikać ich negatywnych wpływów.

Opracowała mgr Renata Ciosek


Bibliografia:

• Sokołowski M.: Telewizyjny świat agresji, „Edukacja Medialna” 1998, nr 4

• Zając A.: Wychowawcze aspekty filmów animowanych emitowanych przez polskojęzyczną telewizję, [W:] Strykowski W., Zając A. (red.), Media w kulturze nauce i oświacie, Wyd. TARR SA, Tarnów 1996

• Izdebska J.: Telewizja i inne media zagrażające współczesnej rodzinie, [W:] Stryjowski W. (red.), Media a edukacja, Wyd. eMPi2, Poznań 1998
• Żywczok A.: Wizja komputeryzacji życia, „Edukacja i dialog” 1997, nr 5

• Krzemiński A.: Wszyscy stajemy się zombies, „Polityka” 1994, nr 35

Agnieszka Rejmer

Nauczyciel mianowany

Zespół Edukacji Gimnazjalnej

i Podstawowej w Makowcu

Rola nauczyciela we współczesnej szkole.

Intensywność bodźców, na które reaguje psychika współczesnego ucznia jest niewątpliwie wielokrotnie większa niż kilkanaście lat temu. Dzisiaj komedia nie wywołuje spontanicznej radości, muzyka nie nastraja, brutalność nie brzydzi, piękno nie pociąga. Trudno jest dzisiaj dzieci i młodzież zainteresować byle czym.

Powszechne „bombardowanie” umysłów młodych ludzi przez mass media mocnymi bodźcami spowodowało swoiste uodpornienie na bodźce słabsze. Szkoła nie wytrzymuje więc konkurencji z telewizją, video, komputerem, alkoholem, dyskoteką, kolegami itp. I w takiej sytuacji, przed klasą staje nauczyciel. Nic więc dziwnego, że uczniowie nudzą się, rozmawiają, nie biorą udziału w lekcji, lekceważą przedmiot, nauczyciela, a szkołę mają nie tylko za zło konieczne, ale i za zło nudne. Jak zatem w procesie dydaktycznym uaktywnić podmiotowość ucznia? W jaki sposób pracować by nie zabić naturalnej młodzieńczej aktywności dzieci i młodzieży, by rozsmakowały się one w poszukiwaniu wiedzy i docieraniu do jej źródeł? I czy w ogóle – w dzisiejszym mass medialnym świecie – jest to w szkole, podczas lekcji, możliwe.

         Przemiany ekonomiczno społeczne stawiają nauczyciela w nowej i wciąż zmieniającej się sytuacji. Rozwój przemysłu, automatyzacja, komputeryzacja wskazują na konieczność przewartościowania celów kształcenia. Wzmożony napływ informacji zmusza nauczyciela do poświęcania większej ilości czasu na przygotowanie się do lekcji oraz ciągłe samokształcenie. Nauczyciel powinien zdać sobie sprawę, iż obecnie staje się przewodnikiem młodego pokolenia po świecie informacji. Współcześnie następuje także stopniowa zmiana roli nauczyciela z jedynego źródła wiedzy w postać organizatora procesu kształcenia oraz doradcy młodzieży. Jak podkreśla Anna Krajewska[1] nauczyciel w szkole przyszłości powinien być:

ü     dobrym specjalistą o możliwie gruntownej wiedzy i wyrobionej kulturze, powinien potrafić nie tylko przekazywać wiedzę, ale co ważniejsze budzić w młodzieży zainteresowania, wyrabiać chęci, kształcić umiejętności i nawyki samodzielnego uczenia się;

ü     powinien chcieć i umieć korzystać z ułatwień jakie daje mu w pracy postęp techniczny;

ü     powinien być życzliwym młodzieży wychowawcą;

ü     powinien sam prezentować wartościową osobowość oraz umieć ustawicznie doskonalić się wielostronnie. Powinien kierować się zasadą, że podstawą autorytetu i oddziaływań na otoczenie w równym stopniu jest to, co się wie i umie, jak i to, kim się jest, jakim się jest człowiekiem;

ü     powinien potrafić zachęcić ucznia do ustawicznego poszerzania swojej wiedzy, tak aby ten w trakcie lekcji wykazał się znajomością nie tylko materiału obowiązującego, ale też przekazał swoją dodatkową wiedzę, zdobytą drogą własnych poszukiwań;

ü     powinien również posiadać umiejętność prowadzenia rozmowy z dziećmi i młodzieżą w taki sposób, by czuli oni, że to co mówią jest rozumiane oraz właściwie przyjmowane przez nauczyciela. Nie oznacza to wcale, że musi on zawsze zgadzać się z poglądami uczniów, lecz brać pod uwagę ich punkt widzenia.

Nauczyciele są jednym z najbardziej istotnych elementów środowiska szkolnego wpływających na rozwój intelektualny dzieci i młodzieży. To od ich cech osobowościowych, poziomu wykształcenia, inteligencji i umiejętności zawodowych zależą w poważnym stopniu osiągnięcia wychowanków. Stwierdzono, że nauczyciele posiadający umiejętność stawiania pytań, dostrzegania oraz rozwiązywania problemów wpływają dodatnio na rozwój intelektualny i społeczny dzieci. Od pewnego czasu szczególnie cenieni są tacy nauczyciele, którzy umieją przekraczać bariery rutynowego postępowania, poszukiwać nowych rozwiązań, bardziej odpowiadających stanowi wiedzy, zdolnościom i zainteresowaniom uczniów. Przyjęto określać ich mianem nauczycieli twórczych lub nowatorów pedagogicznych. Predyspozycja nauczyciela do twórczej, innowacyjnej pracy jest ściśle związana z zasobem jego wiedzy. Jednak sama wiedza tu nie wystarcza. Potrzebne są dodatkowo odpowiednie zdolności ułatwiające jej wykorzystanie. Spośród wielu zdolności przypisywanych ludziom twórczym największe znaczenie przywiązuje się do inteligencji ogólnej, wrażliwości na problemy, elastyczności i oryginalności myślenia. Dość powszechnie sądzi się również, że ludzie twórczy odznaczają się wytrwałością i uporem w pracy, a także niezależnością w myśleniu i działaniu. Wyraża się ona odrzucaniem sztywnych, konwencjonalnych schematów postępowania, co bywa często szokujące dla środowiska.

     Bardzo istotne jest uświadomienie nauczycielom potrzeby bycia twórczym. Obecnie twórcza postawa w tym zawodzie jest koniecznością wynikającą z różnorakich sytuacji pedagogicznych. Złożoność naszej rzeczywistości polegająca na pojawianiu się wciąż nowych problemów społecznych, a w raz z nimi problemów wychowawczych wymagać będzie od nauczyciela ich rozwiązywania, a więc zmuszać go do zachowań twórczych. Jednak kreowanie twórczych postaw nie zależy wyłącznie od samych nauczycieli. Potrzebne są przede wszystkim nowe formy doskonalenia zawodowego, które uwzględniałyby przygotowanie do takiej aktywności.

Chciałabym przytoczyć fragmenty wywiadu z psychoterapeutą Andrzejem Samsonem[2], znanym z radykalnych sądów na temat polskiej szkoły. Stwierdza on między innymi, iż:

Polska szkoła nie jest zainteresowana tym żeby dziecko się rozwijało i czegoś się nauczyło. Ona jest zainteresowana świętym spokojem, a uczniowie tak naprawdę jej nie obchodzą. Kiedy gdziekolwiek na świecie opowiadam, że polscy nauczyciele nie są oceniani za to, czy czegoś nauczyli uczniów, czy nie, tylko za realizację programu, nikt nie chce mi wierzyć. Moi rozmówcy pytają mnie: To znaczy, że uczeń może mieć złe oceny i nauczyciel nie ponosi za to konsekwencji? Odpowiadam im: Wręcz przeciwnie, taki nauczyciel uchodzi za twardego pedagoga, który nie da sobie w kaszę dmuchać, a jak postawi złą ocenę całej klasie, to jego akcje jaszcze bardziej rosną. Na całym świecie taki nauczyciel wyleciałby z pracy, bo jest nie skuteczny. Ale u nas jest dokładnie odwrotnie. Kiedy dziecko ma złe oceny, rodzice dowiadują się, że za mało z nim pracują. Kłopoty z nauką są zmartwieniem ucznia, ewentualnie rodziców. W naszej szkole nie rozmawia się z uczniem o jego sprawach. O sprawach ucznia rozmawia się z rodzicami. Większość polskich nauczycieli z góry zakłada, że nie będzie rozmawiała na ten temat z uczniem. To niewyobrażalny absurd, żeby Kowalski, który nie nauczył się po raz kolejny geografii, musiał przychodzić do szkoły z matką. Dobry nauczyciel pyta takiego ucznia: Może masz jakieś kłopoty w domu, a może nie lubisz geografii? Powiedz co się dzieje?

W Ameryce rodziców nie wzywa się do szkoły, bo reakcja amerykańskiego rodzica byłaby następująca: A co mnie to obchodzi? Ja mam swój zawód, nauczyciel swój. Jeżeli będę wykonywać za niego pracę, to powinienem dostać jego pensję. To nauczyciel ma sprawić, żeby moje dziecko nie miało problemów z nauką.

Polscy uczniowie są bardzo dobrze wytresowani, mają głowę zawaloną encyklopedycznymi wiadomościami, które szybko zapominają. Nasza szkoła jest restrykcyjna, nadużywa kar i negatywnych ocen, które jakoby mają uczniów mobilizować. Tymczasem dziecko najbardziej motywuje sukces, dostrzeżenie przez nauczyciela jego mocnych stron. Polska szkoła wyrzuca również na margines uczniów słabszych, a przecież nie każdy może być Einsteinem. Pogardliwe traktowanie słabych uczniów, jest naturalną konsekwencją oparcia szkoły na zasadach rywalizacyjnych. Rywalizacja jest wszechobecna w naszej szkole w różnej formie i na każdym etapie nauczania. Tymczasem najważniejsze powinny być nie oceny, ale to czy uczeń potrafi wykonać postawione przed nim zadanie. Dlatego zawsze powtarzam rodzicom: ważniejsze od tego, co mówi nauczyciel, jest to, co sami widzicie i czujecie. Cokolwiek usłyszycie w szkole, pamiętajcie, że dziecko jest zawsze najważniejsze.

         Jako bardzo dobry sposób na walkę z nauczycielską rutyną, pragnę przedstawić na zakończenie tekst ankiety opracowanej przez Dobromira Dziewulaka[3], w nadziei, że część nauczycieli skorzysta z niej do przeprowadzania samokontroli nauczania.

Ankieta

1.     Czy dobrze zrozumiałeś cele i zadania przedmiotu ?

…………………………………………………………………………………

2.     Jaki był stopień trudności zajęć ?

…………………………………………………………………………………

3.     Jak oceniasz prowadzenie zajęć ?

…………………………………………………………………………………

4.     Czy prowadzący wzmógł Twoje zainteresowanie przedmiotem ?

…………………………………………………………………………………

5.     Czy materiały do zajęć dobierane były właściwie ?

…………………………………………………………………………………

6.     Czy zdarzyło się, by tematy sprawdzianów wykraczały poza obowiązujący zakres materiału ?

…………………………………………………………………………………

7.     Czy odpowiadał Ci sposób oceniania ?

…………………………………………………………………………………

8.     Czy prowadzący zajęcia stawiając oceny był obiektywny ?

…………………………………………………………………………………

9.     Jak oceniasz postawę prowadzącego wobec uczniów ?

…………………………………………………………………………………

10.                       Jak oceniasz poczucie humoru prowadzącego zajęcia ?

…………………………………………………………………………………

11.                       Co Ci się najbardziej podobało w zajęciach ?

…………………………………………………………………………………

12.                       Co Ci się nie podobało, co cię drażniło w zajęciach ?

…………………………………………………………………………………

13.                       Czy zajęcia spełniły Twoje oczekiwania ?

…………………………………………………………………………………

14.                       W jakim stopniu opanowałeś materiał obowiązujący na zajęciach ?

Bibliografia

1.     Dziewulak Dobromir, Jak walczyć z nauczycielską rutyną, „Nowa Szkoła” 1995 nr 3

2.     Jung-Miklaszewska Joanna, Czym charakteryzuje się twórczy nauczyciel?, ”Nowa Szkoła” 1993 nr 2

3.     Kacprzak-Kazubowska Urszula, Sposoby poznawania uczniów,” Nowa Szkoła” 1993 nr 1

4.     Krajewska Anna, Rola nauczyciela we współczesnej szkole, [w:Koć-Seniuch, Nauczyciele i uczniowie w sytuacjach szkolnych] Trans Humania, Białystok 1995

5.     Laska Janusz, Terrorysta czy dziamdziak ?,”Edukacja i Dialog” 1996 nr 3

6.     Samson Andrzej, Wywiadówka, czyli donos na ucznia,”Zwierciadło” 2004, nr 2

Opracowała:

Agnieszka Rejmer